(د لومړي څپرکي، سیاسي سیستم- شپږمه برخه)
سیاسي سیستم (سیاسي نظام) یو ثابت، تړلی او نه بدلېدونکی جوړښت نه دی، بلکې یو متحرک او پرانیستی سیستم دی چې د ټولنې د بدلونونو، نویو اړتیاوو، سیاسي غوښتنو، اقتصادي او ټولنیزو شرایطو او د خپلو پرېکړو د پایلو له مخې خپل فعالیتونه تنظیموي او د اړتیا په صورت کې په خپل جوړښت او پالیسیو کې بدلون راولي.
د سیاسي نظام د غبرګون او اصلاح بهیر هغه دوامداره پروسه ده چې په ترڅ کې یې د سیاسي پرېکړو او پالیسیو پایلې ارزول کېږي، د خلکو او نورو اړوندو بنسټونو نظرونه او نیوکې ترلاسه کېږي، موجودې نیمګړتیاوې او ستونزې پېژندل کېږي او د هغو د حل لپاره اصلاحي اقدامات ترسره کېږي.
په دې بهیر کې خلک، رسنۍ، سیاسي ګوندونه، مدني ټولنې، څېړنیز مرکزونه، پارلمان، قضایي بنسټونه او خپلواک څارونکي ارګانونه مهم رول لري. دغه بنسټونه او فعالان د سیاسي سیستم د فعالیتونو په اړه معلومات راټولوي، د پرېکړو او پالیسیو پایلې ارزوي او د اصلاح لپاره خپل نظرونه او وړاندیزونه وړاندې کوي.
د بېلګې په توګه، که حکومت د بېکارۍ د کمولو لپاره یوه ځانګړې پالیسي تصویب او پلي کړي، خو د هغې له لارې د کار فرصتونه د ټاکل شوي هدف په اندازه زیات نه شي، نو اړوند بنسټونه باید د دې وضعیت علتونه وڅېړي. کېدای شي د بودیجې کمښت، د پروګرامونو ناسم تطبیق، د مسلکي مهارتونو نشتوالی یا د پالیسي په طرحه کې نیمګړتیاوې د مطلوبو پایلو د نه ترلاسه کېدو لامل شوي وي. د دغو عواملو له پېژندلو وروسته اړین اصلاحي اقدامات ترسره کېږي.
په دې توګه، د غبرګون او اصلاح بهیر سیاسي سیستم ته دا امکان برابروي چې خپلې تېروتنې وپېژني، د فعالیتونو کیفیت لوړ کړي او د ټولنې له بدلېدونکو اړتیاوو سره ځان عیار کړي.
۵.۱. د خلکو د نظرونو، شکایتونو او نیوکو ترلاسه کول
د سیاسي سیستم د غبرګون او اصلاح په بهیر کې د خلکو نظرونه، شکایتونه او نیوکې د معلوماتو یوه مهمه سرچینه جوړوي. خلک د دولتي پالیسیو او خدمتونو له مستقیمو اغېزو سره مخ وي؛ له همدې امله کولای شي د هغو د مثبتو او منفي پایلو په اړه عملي معلومات وړاندې کړي.
خلک خپلې غوښتنې، نیوکې او شکایتونه د بېلابېلو طریقو له لارې اړوندو ادارو ته رسوي؛ لکه د شکایتونو د ثبت سیستمونه، عامه غونډې، غوښتنلیکونه، د ټولنیزو رسنیو شبکې، مدني ټولنې، سیاسي ګوندونه او د خلکو استازي.
د خلکو د نظرونو او شکایتونو ترلاسه کول یوازې د نارضایتۍ د ثبتولو لپاره نه دي، بلکې د دولتي خدمتونو د کیفیت، د پالیسیو د اغېزمنتیا او د ادارو د فعالیتونو د ارزونې لپاره هم اهمیت لري.
د بېلګې په توګه، که د یوې سیمې اوسېدونکي د روغتیايي مرکزونو د درملو له کمښت یا د خدمتونو له خراب کیفیت څخه شکایت وکړي، اړوندې ادارې باید دغه شکایتونه وڅېړي، د ستونزې اصلي علتونه پیدا کړي او د حل لپاره اقدامات ترسره کړي.
له همدې امله، د خلکو د نظرونو اورېدل او د شکایتونو پر وړاندې مناسب غبرګون د حکومت او ټولنې ترمنځ د متقابل باور او حساب ورکونې د پیاوړتیا لپاره مهم دي.
۵.۲. د رسنیو او عامه څارنې رول
رسنۍ د سیاسي سیستم د غبرګون او اصلاح په بهیر کې د معلوماتو د خپرولو، عامه پوهاوي او د دولتي فعالیتونو د څارنې مهم رول لري. رسنۍ د خپلو راپورونو، څېړنیزو خپرونو، مرکو او تحلیلي پروګرامونو له لارې د دولتي ادارو فعالیتونه، د پالیسیو پایلې، اداري ستونزې او د خلکو غوښتنې تر عامه بحث لاندې راولي. همدارنګه، خپلواکې رسنۍ کولای شي د فساد، اداري بېنظمۍ، د عامه سرچینو د ناسم استعمال او د دولتي مسؤلیتونو د نه ترسره کېدو په اړه معلومات خپاره کړي.
د بېلګې په توګه، که یوه رسنۍ د عامه پروژې په پلي کولو کې د مالي لګښتونو د ناسم استعمال په اړه څېړنیز راپور خپور کړي، دغه راپور کولای شي د اړوندو څارونکو ادارو، پارلمان او نورو مسئولو بنسټونو د څېړنې او اقدام زمینه برابره کړي. په دې توګه، رسنۍ د ټولنې او دولتي بنسټونو ترمنځ د معلوماتو د لېږد وسیله ده او د شفافیت، عامه حساب ورکونې او د پالیسیو د اصلاح په بهیر کې ونډه لري.
۵.۳. د پارلمان او څارونکو بنسټونو ارزونه
پارلمان او خپلواک څارونکي بنسټونه د سیاسي سیستم د فعالیتونو او د دولتي ادارو د کړنو د ارزونې لپاره مهم جوړښتي او قانوني رول لري.
پارلمان د خپلو قانوني صلاحیتونو له مخې د حکومت فعالیتونه څاري، د بودیجې د لګښتونو په اړه پوښتنې کوي، د دولتي پروګرامونو د تطبیق څرنګوالی ارزوي او د اړتیا په صورت کې له مسؤلو چارواکو څخه توضیحات غواړي.
همدارنګه، د تفتیش عالي ادارې، د بشري حقونو خپلواک بنسټونه، د فساد پر وړاندې د مبارزې ادارې او نور قانوني څارونکي ارګانونه د خپلو صلاحیتونو په حدودو کې د دولتي فعالیتونو ارزونه ترسره کوي.
د دغو بنسټونو د څارنې موخه دا ده چې ډاډ ترلاسه شي چې دولتي ادارې خپل قانوني مسؤلیتونه ترسره کوي، عامه سرچینې په مناسبه توګه کارول کېږي او د خلکو حقونه او ګټې په پام کې نیول کېږي.
د بېلګې په توګه، که د یوې دولتي پروژې په پلي کولو کې د بودیجې له ټاکل شوي مقدار څخه زیات لګښت شوی وي، د تفتیش اداره کولای شي د لګښتونو اسناد وڅېړي او خپل راپور پارلمان یا نورو مسؤلو بنسټونو ته وړاندې کړي.
له همدې امله، پارلماني او اداري څارنه د دولتي فعالیتونو د اصلاح، شفافیت او حساب ورکونې د پیاوړتیا مهمه وسیله ده.
۵.۴. د مدني ټولنو او متخصصانو ونډه
مدني ټولنې او متخصصان د سیاسي سیستم د غبرګون او اصلاح په بهیر کې د خپلواکې ارزونې، څېړنې او مسلکي مشورې له لارې مهمه ونډه لري. مدني ټولنې د خلکو غوښتنې او ستونزې راټولوي، د ټولنیزو ډلو استازیتوب کوي، د دولتي پالیسیو اغېزې ارزوي او د اصلاح لپاره وړاندیزونه وړاندې کوي.
متخصصان او څېړنیز بنسټونه بیا د علمي څېړنو، احصائیوي معلوماتو، تخنیکي تحلیلونو او مسلکي ارزونو له لارې د پالیسیو د کمزوریو او مثبتو اړخونو په پېژندلو کې مرسته کوي.
د بېلګې په توګه، که یوه اداره د ښوونې او روزنې نوې پالیسي پلي کړي، پوهنتونونه او څېړنیز مرکزونه کولای شي د زدهکوونکو د تعلیمي پایلو، د ښوونکو د مسلکي وړتیاوو او د ښوونیزو امکاناتو په اړه څېړنې ترسره کړي او د پالیسي د ښه کولو لپاره علمي وړاندیزونه وړاندې کړي. په دې توګه، مدني ټولنې د ټولنې د غوښتنو او ګټو د انعکاس او متخصصان د علمي او تخنیکي ارزونې له لارې د سیاسي سیستم د اصلاح په بهیر کې مرسته کوي.
۵.۵. د ټاکنو له لارې د خلکو سیاسي قضاوت
ټاکنې د سیاسي سیستم د غبرګون او حساب ورکونې یوه مهمه دیموکراتیکه وسیله ده. د ټاکنو له لارې خلک کولای شي د حکومت او سیاسي استازو د تېرو فعالیتونو، پرېکړو او پالیسیو په اړه خپل سیاسي قضاوت څرګند کړي. په دیموکراتیکو نظامونو کې رایهورکوونکي د خپلو استازو او سیاسي ګوندونو د فعالیتونو، لاسته راوړنو، ژمنو او پالیسیو له ارزونې وروسته د ملاتړ یا نه ملاتړ پرېکړه کوي. که خلک د یوه حکومت له فعالیتونو او پالیسیو څخه رضایت ولري، ښايي د هغه له سیاسي استازو او ګوندونو څخه ملاتړ ته دوام ورکړي. برعکس، که د حکومت فعالیتونه د خلکو له غوښتنو سره برابر نه وي، رایهورکوونکي کولای شي د ټاکنو له لارې خپل سیاسي ملاتړ بدل کړي.
د بېلګې په توګه، که یوه حکومت د ټاکنیز کمپاین پر مهال د کارموندنې، ښوونې او روغتیا په برخو کې ژمنې کړې وي، خو د خپلې واکمنۍ پر مهال یې د دغو ژمنو په پوره کولو کې کافي پرمختګ نه وي کړی، رایهورکوونکي کولای شي د راتلونکو ټاکنو پر مهال د خپلو ارزونو له مخې بل سیاسي انتخاب وکړي.
البته، ټاکنې د خلکو د قضاوت یوازینۍ وسیله نه ده؛ بلکې عامه بحثونه، مدني فعالیتونه، رسنۍ او نور قانوني میکانیزمونه هم د سیاسي حساب ورکونې په برخه کې اهمیت لري.
۵.۶. د پالیسیو او اداري فعالیتونو ارزونه
د پالیسیو او اداري فعالیتونو ارزونه د سیاسي سیستم د غبرګون او اصلاح یو مهم تخنیکي او مدیریتي پړاو دی. په دې پړاو کې د پالیسیو د ټاکل شویو موخو او عملي پایلو ترمنځ پرتله (مقایسه) ترسره کېږي، د مالي او بشري سرچینو د کارونې څرنګوالی ارزول کېږي او د ادارو د فعالیتونو د کیفیت په اړه معلومات راټولېږي.
د دې ارزونې لپاره بېلابېل شاخصونه کارول کېږي؛ لکه د موخو د ترلاسه کېدو کچه، د خدمتونو کیفیت، د لګښتونو اندازه، د فعالیتونو پر وخت ترسره کېدل، د خلکو رضایت او د ټولنیزو او اقتصادي ستونزو په حل کې د پالیسۍ اغېز.
د بېلګې په توګه، که حکومت د کلیوالي سیمو د روغتیايي خدمتونو د پراختیا لپاره یو پروګرام پلي کړی وي، نو د ارزونې پر مهال باید معلومه شي چې څومره روغتیايي مرکزونه جوړ شوي، څومره روغتیايي کارکوونکي ګومارل شوي، څومره خلک له خدمتونو برخمن شوي او د روغتیايي وضعیت په ښه کېدو کې څه ډول بدلون راغلی دی.
د ارزونې پایلې د پالیسۍ د بریالیتوب او نیمګړتیاوو په اړه معلومات وړاندې کوي او د راتلونکو اصلاحاتو لپاره بنسټ جوړوي.
۵.۷. د پالیسیو اصلاح او بیاکتنه
کله چې د ارزونې، څارنې او بېرتهغبرګون له لارې د یوې پالیسۍ نیمګړتیاوې او ستونزې څرګندې شي، نو اړوند بنسټونه باید د هغو د اصلاح لپاره مناسب اقدامات ترسره کړي. د پالیسۍ اصلاح په دې معنا ده چې د یوې موجودې پالیسۍ په موخو، میتودونو، اداري جوړښت، سرچینو یا د پلي کېدو په طریقه کې د اړتیا له مخې بدلون راوستل شي.
د اصلاح اقدامات په بېلابېلو بڼو ترسره کېدای شي، لکه:
• د پالیسۍ د ځینو برخو تعدیل او اصلاح؛
• د پالیسي د پلي کولو لپاره د اضافي بودیجې ځانګړي کول؛
• د ادارو د مسؤلیتونو او صلاحیتونو بیا تنظیم؛
• د کارکوونکو د مسلکي ظرفیت لوړول؛
• د نوي قانون یا مقرراتو تصویب؛
• د پخوانۍ پالیسۍ لغوه کول او د نوې پالیسۍ جوړول.
د بېلګې په توګه، که د یوې تعلیمي پالیسۍ ارزونه څرګنده کړي چې په لرې پرتو سیمو کې د ښوونکو کمښت د هغې د بریالي تطبیق مخه نیسي، نو حکومت کولای شي د ښوونکو د ګومارنې لپاره نوې طرحه جوړه کړي، د هغوی لپاره ځانګړي امتیازات برابر کړي او د ښوونکو د روزنې پروګرامونه پراخ کړي.
له همدې امله، د پالیسیو اصلاح د سیاسي سیستم د زدهکړې او تطابق یوه مهمه وسیله ده چې د تېرو تجربو او ارزونو پر بنسټ د راتلونکو فعالیتونو د ښه کولو زمینه برابروي.
۵.۸. د سیستم تطابق او سازماني زدهکړه
د غبرګون او اصلاح بهیر په اوږدمهال کې د سیاسي سیستم د تطابق او سازماني زدهکړې لامل کېږي.
تطابق هغه وړتیا ده چې سیاسي سیستم د ټولنیزو، اقتصادي، سیاسي او نړیوالو بدلونونو په وړاندې خپل جوړښت، فعالیتونه او پالیسۍ عیار کړي.
سازماني زدهکړه بیا هغه بهیر دی چې په ترڅ کې یې ادارې او سیاسي بنسټونه له خپلو تېرو تجربو، بریاوو، ناکامیو او ارزونو څخه زدهکړه کوي او د راتلونکو فعالیتونو لپاره له دغو تجربو څخه ګټه اخلي.
د بېلګې په توګه، که یوه دولتي اداره د عامه خدمتونو د وړاندې کولو پر مهال د اداري ځنډ او کاغذي پروسو (بیوروکراسۍ) له ستونزو سره مخ وي، نو د خپلو تجربو او ارزونو پر بنسټ کولای شي ډیجیټلي خدمات رامنځته کړي، اداري کړنلارې ساده کړي او د خلکو لپاره د خدمتونو د ترلاسه کولو وخت راکم کړي.
په همدې توګه، د اقلیمي بدلونونو، اقتصادي بحرانونو، نفوسو د زیاتوالي او ټکنالوژیکو بدلونونو په څېر نوي شرایط سیاسي سیستم اړ باسي چې خپلې پالیسۍ او اداري جوړښتونه د نوو اړتیاوو له مخې اصلاح کړي.
هغه سیاسي سیستم چې د زدهکړې، تطابق او اصلاح وړتیا ولري، کولای شي د بدلېدونکو شرایطو په وړاندې خپل فعالیتونه تنظیم کړي او د ټولنې نویو اړتیاوو ته ځواب ووایي.
۵.۹. د سیاسي سیستم د غبرګون او اصلاح د بهیر اساسي پړاوونه
د سیاسي سیستم د غبرګون او اصلاح بهیر په عمومي توګه په لاندې پړاوونو کې تشریح کېدای شي:
۱. د معلوماتو او نظرونو ترلاسه کول : د خلکو، رسنیو، مدني ټولنو او څارونکو بنسټونو د نظرونو، شکایتونو او ارزونو راټولول.
۲. د معلوماتو تحلیل (Feedback Analysis): د ترلاسه شویو معلوماتو ارزونه او د ستونزو او نیمګړتیاوو پېژندل.
۳. د ستونزو د علتونو معلومول : د دې څېړل چې ولې یوه پالیسي یا پرېکړه خپلې ټاکل شوې پایلې نه دي ترلاسه کړې.
۴. د اصلاحي لارو ټاکل: د ستونزو د حل لپاره د مناسبو بدیلو لارو او اقداماتو ټاکل.
۵. د اصلاحاتو پلي کول: په پالیسیو، قوانینو، اداري جوړښتونو، بودیجه او اجرائیوي کړنلارو کې د اړتیا وړ بدلونونه راوستل.
۶. د اصلاحاتو د پایلو څارنه : د دې ارزونه چې ترسره شوي اصلاحات تر کومه بریده مطلوبې پایلې لري.
۵.۱۰: د سیستمونو تیورۍ له نظره د غبرګون او اصلاح تحلیل
دا برخه په ځانګړي ډول د سیستمونو تیورۍ له دوو بنسټیزو مفاهیمو سره تړاو لري:
a) د بېرتهغبرګون (Feedback): د سیستم د فعالیتونو او پایلو په اړه د معلوماتو بېرته ترلاسه کول.
b) تطابق (Adaptation) : د ترلاسه شویو معلوماتو او بدلونونو له مخې د سیستم د فعالیتونو او جوړښت عیارول.
د دغو دوو مفاهیمو ترمنځ توپیر باید په پام کې ونیول شي: بېرتهغبرګون سیستم ته معلومات ورکوي، خو تطابق د دغو معلوماتو او شرایطو پر بنسټ د سیستم د بدلون او عیارولو بهیر دی.
د غبرګون او اصلاح ساده ماډل:
د پالیسیو پلي کول
د پایلو او فعالیتونو ارزونه
د خلکو او څارونکو بنسټونو غبرګون
د ستونزو پېژندنه او تحلیل
اصلاحي اقدامات او د پالیسیو بدلون
تطابق او سازماني زدهکړه
دوامداره سیسټمي اصلاح
د سیاسي سیستم د غبرګون او اصلاح په مطالعه کې باید یوازې د پالیسۍ پر بدلون تمرکز ونه شي؛ بلکې د خلکو ګډون، د معلوماتو کیفیت، د څارنې خپلواکي، د ادارو ظرفیت او د اصلاحاتو د عملي کېدو شرایط هم باید تحلیل شي. ځکه د بېرتهغبرګون شتون په خپله د اصلاح تضمین نه کوي؛ د اصلاح لپاره سیاسي اراده، اداري وړتیا او د اقدام قانوني او عملي امکانات هم اړین دي.
۵.۱۱. د دې برخې لنډه پایله
د سیاسي سیستم د غبرګون او اصلاح بهیر د دغه سیستم د دوام، اغېزمنتیا او تطابق لپاره اساسي اهمیت لري. سیاسي سیستم یوازې د خلکو د غوښتنو په ترلاسه کولو، د پرېکړو په نیولو او د پالیسیو په پلي کولو سره خپل فعالیت نه بشپړوي، بلکې باید د خپلو پرېکړو پایلې هم وارزوي، د خلکو نظرونه او نیوکې واوري او د موجودو نیمګړتیاوو د اصلاح لپاره اقدامات ترسره کړي.
د خلکو ګډون، د رسنیو خپلواکه څارنه، پارلماني نظارت، د مدني ټولنو فعالیتونه، علمي ارزونې او د ټاکنو له لارې سیاسي قضاوت هغه مهم میکانیزمونه دي چې د سیاسي سیستم د حساب ورکونې او اصلاح بهیر پیاوړی کوي. د دغه بهیر له لارې سیاسي سیستم کولای شي خپلې تېروتنې وپېژني، د خپلو فعالیتونو له پایلو زدهکړه وکړي، سرچینې په اغېزمن ډول وکاروي او خپلې پالیسۍ د ټولنې له بدلېدونکو اړتیاوو سره برابرې کړي.
په لنډه توګه، د غبرګون او اصلاح بهیر هغه میکانیزم دی چې سیاسي سیستم د خپلو فعالیتونو پایلې درک کوي، خپلې نیمګړتیاوې اصلاح کوي او د ټولنې د اړتیاوو په وړاندې د ځواب ویلو وړتیا پیاوړې کوي.
(پاته لري)
نور محمد غفوری
۱۲/۱۱/۲۰۲۶م
