دولتې ځواک، مشروعیت، او بهرنۍ مداخله:
د نیکولاس مادورو فرضي نیول کېدل او د هغه سیمه اییز او نړیوال اغېزه (یوه تحلیلي څېړنه )
سریزه
دا پوښتنه چې ولې کېدای شي یو واکمن ولسمشر د کورنیو یا بهرنیو ځواکونو له خوا ونیول شي، د حاکمیت، مشروعیت، نړیوال قانون، او د معاصر نړیوال نظام کې د سیاسي ځواک د بدلېدونکي ماهیت په اړه بنسټیز بحثونه راپورته کوي. په وروستیو کلونو کې، د ولسمشر نیکولاس مادورو تر مشرۍ لاندې وینزویلا د نړیوالو لانجو په مرکز بدله شوې ده، چې لاملونه یې اوږدمهاله اقتصادي سقوط، دموکراتیک زوال، بشري کړکېچ، او د محلي او نړیوال ځواکونو تر مینځ نه کمیدونکي جیوپولیټیک ټکرونه دي. که څه هم د دې مقالې تر لیکلو نیکولاس مادورو په رسمي ډول نه نیول شوی او نه هم جنګی اسیر دی، خو د هغو شرایطو تحلیل چې د کومو تر اغیز لاندې دا ډول پېښه ممکنه کېدای شي او د سختو کورنیو او بهرنیو فشارونو لاندې د معاصرو دولتونو دزیانمنتیا (کمزورۍ) په اړه مهم لیدلوري وړاندې کوي.
دا مقاله هغه جوړښتي، سیاسي، حقوقي، او جیوپولیټیک عوامل څېړي چې د نیکولاس مادورو نیول کېدل ممکنوي
. مقاله د مادورو ولسمشرۍ د چاویزیزم (Chavismo) له تاریخي میراث سره تړي، د دولت د مشروعیت زوال څېړي، نړیوال حقوقي فشارونه ارزوي، او د وینزویلا پر راتلونکي د احتمالي پایلو تحلیل وړاندې کوي. سربېره پر دې، مقاله پر ګاونډیو لاتیني امریکايي هېوادونو د سیمې اغېز ارزوي او د نړیوال جیوپولیټیک او انرژۍ د امنیت په چوکاټ کې پر لېرې سیمو لکه ګرینلنډ د دې بدلون غیر متوقع خو اړوند اغېزې هم څېړي. د دې تحلیل له لارې ښودل کېږي چې څنګه کمزوري دولتي بنسټونه او تر پوښتنې لاندې مشروعیت حتّی پیاوړي او ټینګېدلي مشران هم له استثنايي پایلو سره مخ کولای شي (Corrales and Penfold 3).
تاریخي شالید: له چاویز څخه تر مادورو پورې
د نیکولاس مادورو د واکمنۍ دزیانمنتیا د درک لپاره، اړینه ده چې هغه سیاسي نظام وڅېړل شي چې ده ترې میراث اخیستی دی. د هوګو چاویز واک ته رسېدل په ۱۹۹۸ کال کې د وینزویلا له پخواني دموکراتیک نظم سره یو ستر بدلون و. چاویز د سیاسي اشرافو له فساد، اقتصادي نابرابرۍ، او د پونتو فیخو د سیاسي نظام له سقوط څخه د خلکو د نارضایتۍ ګټه واخیسته؛ هغه نظام چې له ۱۹۵۸ کال راهیسې پر وینزویلا واکمن و (Ellner 22). د هغه بولیواري انقلاب د ولسپالنې، اساسي قانوني اصلاحاتو، او د اجرائیوي ځواک د تمرکز له لارې د وینزویلا سیاست له سره تعریف کړ.
د چاویز له مړینې وروسته په ۲۰۱۳ کال کې، نیکولاس مادورو چې د چاویز ټاکل شوی ځای ناستی و د ولسمشرۍ واګې په داسې شرایطو کې واخیستې چې د تېلو بیې راټیټې شوې وې، انفلاسیون زیات شوی و، او دولتي بنسټونه کمزوري شوي وو. د چاویز برعکس، مادورو نه شخصي کاریزما لرله، نه پوځي اعتبار، او نه هم پراخ ولسي مشروعیت. د هغه د ۲۰۱۳ کال تنګه بریا سمدستي د ده د واک قانونيوالی تر پوښتنې لاندې راوست، او ورپسې ټاکنو لا نور هم د دموکراتیک بهیر پر وړاندې باور کم کړ (Wilpert 198).
دا د مشروعیت کمښتونه وروسته د هغه پر واک د نړیوالو ننګونو مرکزي ټکی وګرځېدل.
اقتصادي سقوط او ټولنیز وېش
یو له هغو مهمو عواملو څخه چې د یو ناست ولسمشر نیول کېدل ممکن کوي، د دولت د ځواک د ټولنیزو او اقتصادي بنسټونو سقوط دی. د مادورو تر مشرۍ لاندې د وینزویلا اقتصاد له ستر ناورین سره مخ شو، چې ځانګړنې یې هایپرانفلاسیون، د پیسو ارزښت سقوط، د خوړو کمښت، او پراخه کډوالي وې. د ۲۰۲۰مې لسیزې تر پیل پورې، له اوو میلیونو څخه ډېر وینزویلایان له هېواده وتلي وو، چې دا د معاصر تاریخ له سترو بېځایه کېدنو څخه شمېرل کېږي (Weisbrot and Sachs 7).
اقتصادي سقوط د دولت او وګړو ترمنځ ټولنیز تړون کمزوری کړ. حکومت د ولسي رضایت پر ځای پر زور، امتیاز ورکولو، او د پوځ پر وفادارۍ تکیه پیل کړه. دا ډول شرایط په تاریخي توګه د نظام د درز، د سیاسي اشرافو د جلا کېدو، او د کورنیو یا بهرنیو لاسوهنو د زیاتېدلو احتمال لوړوي (Corrales and Penfold 141).
سیاسي ځپنه او د بنسټونو زوال
د مادورو حکومت د واک د ساتلو لپاره په زیاتېدونکي ډول استبدادي اقدامات وکارول. د مخالفینو مشران بندیان، تبعید، یا له سیاسي فعالیت څخه منع شول. خپلواکې رسنۍ وتړل شوې یا سانسور شوې، او قضايي نظام په ښکاره ډول د اجرائیوي واک ملاتړی شو. په ۲۰۱۷ کال کې د موازي اساسي قانوني اسمبلۍ جوړېدو، چې د مخالفینو تر واک لاندې ملي شورا یې بېاغېزې کړه، اساسي قانوني نظم یی لا نور هم کمزوری کړ (Ellner 214).
له علمي نظره، هغه رژیمونه چې قانوني او سیاسي کنټرولونه له منځه وړي، کېدای شي په لنډ مهال کې واک ټینګ کړي، خو په اوږد مهال کې یې ثبات کمېږي، او کله چې بدلون راځي، نو ناڅاپي او ګډوډ وي (Levitsky and Ziblatt 67).
نړیوال فشار او جرمونه
د مادورو د زیانمنتیا یو ځانګړی اړخ دا دی چې د هغه مشري په نړیواله کچه د حقوقي جرمونو په چوکاټ کې مطرح شوې ده. په ۲۰۲۰ کال کې، د امریکا د عدلیې وزارت مادورو او ځینې لوړپوړي چارواکي د مخدره توکو د قاچاق او فساد په تورونو تورن کړل. که څه هم دا تورونه لانجمن دي، خو مادورو یې له یوه استبدادي مشر څخه د یوه ادعا شوي نړیوال مجرم په توګه معرفي کړ (United States Department of Justice).
دا جرمي چوکاټ د نړیوال بحث بڼه بدله کړه. له حقوقي پلوه، د یوه ناست ولسمشر د مجرم په توګه چلند کول د حاکمیت او مصونیت دودیز اصول ننګوي. که څه هم نړیوال قانون عموماً ناست مشران ساتي، خو د سرحدونو هاخوا جرمونو لکه د مخدره توکو قاچاق او د بشریت ضد جرمونو په قضیو کې استثناوې رامنځته شوې دي (United Nations Charter, art. 2).
په داسې شرایطو کې، د مادورو فرضي نیول کېدل کېدای شي د کودتا پر ځای د یو فوقالعاده قانوني اقدام په توګه معرفي شي هغه استدلال چې په معاصرو جیوپولیټیک شخړو کې ورځ تر بلې ډېر کارول کېږي.
ولی دومره آسانه تر سره شو؟
دا انګېرنه چې یو ځواکمن مشر کېدای شي “په اسانۍ” ونیول شي، ډېری وخت د پټو جوړښتي شرایطو پایله وي، نه د ناڅاپي کمزورۍ. پراخ استخباراتي څار، د داخلي اشرافو وېش، د پوځ د وفادارۍ کمېدل، او تخنیکي برتري کولای شي د هدفمند عملیاتو پر مهال مقاومت خورا راکم کړي (McCoy 147).
د وینزویلا په قضیه کې، د پوځ دننه د ډلو د وېش اوازې، پراخ فساد، او اقتصادي امتیازات ښيي چې وفاداري ډېری وخت معاملاتي ده، نه ایډیالوژیکه. هغه مشر چې پر زور ولاړو بنسټونو تکیه کوي خو ولسي مشروعیت نه لري، ښايي د بهرني فشار پر مهال هماغه بنسټونه له لاسه ورکړي.
د وینزویلا د سیاسي راتلونکي لپاره پایلې
د نیکولاس مادورو نیول یا لرې کېدل که فرضي وي یا واقعي، په اوتومات ډول د دموکراتیکې رغونې مانا نه لري. تاریخي بېلګې ښيي چې د رژیم سقوط ډېر وخت د قدرت تشې رامنځته کوي، نه سمدستي اصلاحات. وینزویلا ښايي د پوځ د ډلو، مخالفینو، او پاتې چاویستي شبکو ( دیګو چاویز) ترمنځ له سختو داخلي شخړو سره مخ شي (Wilpert 233).
د دموکراتیک بنسټونو بیا رغونه، پراخ نړیوال ملاتړ، اقتصادي ثبات، او د انتقالي عدالت میکانیزمونو ته اړتیا لري او که دا بهیر په دقت مدیریت نه شي، نو د رهبرۍ لرې کېدل ښايي د ثبات پر ځای ګډوډي زیاته کړي.
پر ګاونډیو هېوادونو اغېز
د وینزویلا کړکېچ لا دمخه پر ګاونډیو هېوادونو لکه کولمبیا، برازیل، او ایکواډور فشار راوړی دی، د کډوالو د بهیر، سرحدي جرمونو، او اقتصادي ستونزو له لارې. د مادورو ناڅاپي لرې کېدل ښايي نوې کډوالۍ، لنډمهاله ناامني، او سیمهییز سیاسي بېثباتي رامنځته کړي (Corrales and Penfold 256).
خو په اوږد مهال کې، یوه باثباته وینزویلا کولای شي پر ګاونډیو هېوادونو فشار راکم کړي او سیمهییز اقتصادي یوځایوالی بېرته راژوندی کړي. دا به ډېره پورې اړه ولري چې د مادورو وروسته حکومت به څومره مشروع او ټول شموله وي.
نړیوال او چاپېریالي اغېزې او د ګرینلنډ قضیه
په لومړي نظر کې، ګرینلنډ ښايي له وینزویلا سیاست سره تړاو ونه لري. خو معاصر نړیوال سیاست لېرې سیمې د انرژۍ بازارونو، اقلیمي بدلون، او ستراتیژیک رقابت له لارې سره نښلوي. وینزویلا د نړۍ د تېلو له سترو زېرمو څخه برخمنه ده، او د هغې په سیاسي مسیر کې هر بدلون کولای شي پر نړیوالو انرژۍ بازارونو اغېز وکړي (Weisbrot and Sachs 19).
د تېلو په بازارونو کې بدلونونه د ارکټیک سیمو لکه ګرینلنډ پر پرمختیايي تګلارو اغېز کوي، ځکه چې د یخ وېلې کېدل د سرچینو او سمندري لارو پر سر سیالي زیاتوي. یوه وینزویلا چې د مادورو وروسته بېرته نړیوالو بازارونو ته ورګډه شي، ښايي د انرژۍ بیې بدلې کړي او په غیر مستقیم ډول د ارکټیک د پرمختیا پر ستراتیژیو اغېز ولري (United Nations Environment Programme).
اخلاقي او حقوقي بحثونه
د یوه ناست ولسمشر فرضي نیول کېدل جدي اخلاقي پوښتنې راپورته کوي. پلویان یې ښايي استدلال وکړي چې د بشري حقونو د سختو سرغړونو یا نړیوالو جرمونو په قضیو کې استثنايي اقدامات توجیه لري، خو منتقدین خبرداری ورکوي چې دا ډول کړنې نړیوال اصول کمزوري کوي او خطرناک مخینه رامنځته کوي. انتخابي پلي کول ښايي نړیوال قانون د عدالت پر ځای د ځواک وسیله وګرځوي (McCoy 152)..دا بحثونه د معاصر نړیوال نظام په چوکاټ کې د حاکمیت او حساب ورکونې ترمنځ ژور تضاد څرګندوي.
پایله
د دې تحلیل له مخې، دا پوښتنه چې ولې نیکولاس مادورو په فرضي ډول نیول کېدای شي؟ د دولت دزیانمنتیا، مشروعیت، او نړیوالو ځواکمنو اړیکو په اړه ژور حقیقتونه رابرسېره کوي. اقتصادي سقوط، د بنسټونو زوال، په نړیواله سطح د جرمونو ارتکاب او جیوپولیټیک ټکرونه یوځای سره، داسې شرایط رامنځته کوي چې حتّی قوي مشران هم زیانمنوي.
د دې ډول پېښې اغېزې به یوازې تر وینزویلا پورې محدودې نه وي، بلکې سیمهییز ثبات، نړیوال انرژۍ بازارونه، او نړیوال حقوقي اصول به هم اغېزمن کړي. په پای کې، دا تحلیل ښيي چې په یوویشتمه پېړۍ کې د رهبرۍ بقا یوازې پر زور نه، بلکې پر مشروعیت، د بنسټونو پر پیاوړتیا، او پر نړیوال اعتبار ولاړه ده.
پای
داکتر سمیع الله خالد سهاک
کالیفورنیا، د امریکې متحده ایالات
فبروری ، ۲۰۲۶ کال
ماخذونه
Corrales, Javier, and Michael Penfold. Dragon in the Tropics: Hugo Chávez and the Political Economy of Revolution in Venezuela. 2nd ed., Brookings Institution Press, 2015.
Ellner, Steve. Rethinking Venezuelan Politics: Class, Conflict, and the Chávez Phenomenon. Lynne Rienner Publishers, 2008.
Levitsky, Steven, and Daniel Ziblatt. How Democracies Die. Crown, 2018.
McCoy, Jennifer L. “Polarization and the 2002 Venezuelan Coup.” Journal of Democracy, vol. 15, no. 2, 2004, pp. 136–150.
United Nations. Charter of the United Nations. United Nations, 1945.
United States Department of Justice. Narcotics and Criminal Charges Against Nicolás Maduro. U.S. DOJ, 2020.
Weisbrot, Mark, and Jeffrey Sachs. “Economic Sanctions as Collective Punishment: The Case of Venezuela.” Center for Economic and Policy Research, 2019.
Wilpert, Gregory. Changing Venezuela by Taking Power. Verso, 2007.
