د غنی خان او اجمل خټک د وړتیا او ضعف ټکي
انجینیر شیر ساپی ۱۴/۰۹/ ۲۰۲۶
مقدمه : غنی خان او اجمل خټک، دا د پښتو ادبیاتو او سیاست دوه خورا لوی، اغېزمن او په زړه پورې شخصیتونه دي. د غني خان فلسفی، هنری او رندانه طبیعت او له بلې خوا د اجمل خټک انقلابی، سیاسی او ملي مبارزه د پښتنو د معاصر تاریخ او ادبیاتو دوه جلا خو تکمیلوونکي اړخونه جوړوي. موږ کولای شو د دوی پر لاندې برخو خبرې وکړو:
د غني خان د وړتیا او ضعف ټکي: د هغه د فلسفې ژورتیا، د کائناتو او خدای په اړه د هغه ځانګړی لید، هنر (شعر او رسامي)، او په مقابل کې د عامه سیاسي مبارزې پر وړاندې د هغه ګوښهوالی یا غبرګون.
د اجمل خټک د وړتیا او ضعف ټکي: د هغه په شعر کې د ولسي او انقلابي روحیې شتون، په عملي سیاست کې د هغه رهبري او اغېز، او په مقابل کې په سیاسي ډګر کې د ځینو پرېکړو یا پایلو ارزونه.
غنی خان : د پښتو معاصر کلتور او ادبیاتو په دغه لوی بهیر کې، د خان عبدالغني خان د شخصیت او هنر څېړنه خورا په زړه پورې ده. د هغو څېړنو او نقدي مقالو پر بنسټ چې د غني خان پر کلام او ژوند شوي دي، د هغه د وړتیاوو (قوت) او کمزوريو (ضعف) تر ټولو مهم ټکي په لاندې ډول ډلهبندي کولای شو:
د غني خان د وړتیا او قوت ټکي
د وجودي (Existential) او فلسفي تفکر عمق: غني خان په پښتو شعر کې د دودیز زهد او قشري مذهب پر وړاندې د یو لوړ بغاوت غږ پورته کړ. هغه پښتون لوستونکی د ړانده تقدیر پر ځای، له خپل ځانپېژندنې، د مذهب له روحي اړخ او د کائناتو له هکپک کوونکي حقیقت سره مخامخ کړ، چې ځینې منقدین یې له غربي وجودي هوډ (لکه سارتر) او شرقي رندانه تصوف (لکه خیام) سره تشبیه کوي.
بېساری تصويرګری او کلتوري اسلوب: د غني خان شاعري یوازې توري نه دي، بلکې تصویرونه دي. ځکه چې هغه پخپله یو ماهر رسام (مصور) او د مجسمو جوړونکی ؤ. هغه د پښتني چاپیریال عادي شیان لکه خاوره، ګل، مرغۍ او جام داسې انځورول چې په لوستونکي کې ژور حسونه راویښوي.
د بیان ازادي او د ملایانو او خانانو د استثمار افشا کول: هغه د ټولنې د هغو مذهبي او کلتوري بنسټونو پر وړاندې بېباکه نقد وکړ چې د ولس د ذهني اسارت سبب ګرځېدل. په ډېر طنزي او مېړني ډول یې د ریاکارو ملایانو او ظالمو خانانو پر ضد شعرونه وویل.
انسانپالنه او طبیعتپالنه (Eco-Humanism): په داسې حال کې چې د هغه په زمانه کې سیاسي او جنګي موضوعات ګرم وو، غني خان شعر د انسان د کرامت او له طبیعت سره د همغږۍ د رازونو لپاره وقف کړ.
د غني خان د ضعف او تنقید ټکي
سیاسي انزوا او په عملي مبارزه کې بېثباتي: که څه هم غني خان د خدایي خدمتګارانو د تحریک د مشر، خان عبدالغفار خان (باچا خان) مشر زوی ؤاو په پیل کې یې "زلمي پښتون" تحریک هم جوړ کړی ؤ، خو د زندان له سختيو (شاوخوا ۶ کاله بند) وروسته له عملي سیاست څخه په بشپړه توګه ګوښه شو. د اجمل خټک په پرتله، هغه ونشوای کولای چې تر پایه د کوڅې او بازار د عامه ولس په سیاسي صفونو کې پاتې شي او تر ډېره یې په خپله کلا کې د هنر په غېږ کې انزوا غوره کړه.
فلسفي بېنظمي او پاراډوکسونه: ځینې کلتوري او ادبي منقدین (لکه مصطفی سالک) په دې باور دي چې غني خان یو بېنظمه فلسفي لیدلوری درلود. هغه په یو وخت کې د تصوف، سیکولریزم، بېدینۍ (لاادریت) او سختې عاطفي مېنې ترمنځ د نوسان په حال کې ؤ، چې دا تضادونه کله کله لوستونکی له فکري سرګردانۍ سره مخ کوي.
د ژبې او ګرامر ځینې نیمګړتیاوې: ادبي نقادان (لکه یونس تنویر) وایي چې د غني خان د شاعرۍ لویه خوبي د هغه "مضمون او فکر" دئ، مګر د هغه "ژبه او بیان" کله کله د کلاسیک پښتو شعر له میزاج او عروضي قواعدو څخه بهروځي. د پېښور د سیمه ییزې لهجې غلبه او د کلمو په ترکیب کې ځینې خوندیتوبونه د هغه د ژبني ضعف په توګه یادېږي.
د باچا خان او غني خان ترمنځ د تفکر او تګلارې تر ټولو حساس ټکی: د زلمي پښتون تحریک د وسلهوال غبرګون تمایل او د باچا خان د عدم تشدد فلسفې ترمنځ توپیر په غني خان باندې خورا ژور رواني او سیاسي اغېز وکړ، خو دا اغېز د "انحراف" په مانا نه ؤ، بلکې د یو تلپاتې فکري او کلتوري "تضاد" سبب شو.
د دې حساسې تاریخي موضوع د روښانولو لپاره، د دواړو شخصیتونو ترمنځ اړیکې او پایلې په لاندې برخو وېشلی شو:
د تګلارو تضاد: عدم تشدد د وسلهوال دفاع پر وړاندې
د باچا خان دریځ: باچا خان په دې باور ؤ چې پښتانه باید د عدم تشدد له لارې خپل حقونه واخلي، ځکه د هغه په فکر، وسلهواله مبارزه د انګرېزانو سخت او خونړي غبرګون ته پلمه جوړوي او ولس تباه کوي.
د غني خان تمایل (زلمی پښتون): غني خان په ۱۹۴۷ ز کال کې د "زلمی پښتون" په نوم یو ځوان او متحرک سازمان جوړ کړ. کله چې په صوبه سرحد (اوسني خیبر پښتونخوا) کې د مسلم لیګ ځینو توندلارو ډلو پر خدایي خدمتګارانو بریدونه پیل کړل، غني خان او د هغه ملګرو باور درلود چې د ولسي دفاع لپاره یوازې په عدم تشدد بسنه نشي کېدای. که څه هم زلمي پښتون یو بشپړ وسلهوال بغاوت پیل نه کړ، خو د ځان د دفاع لپاره د وسلې د لېږدولو، پوځي روزنې او د فزیکي غبرګون کلک ملاتړی ؤ.
ایا غني خان له خپلې لارې منحرف شو؟
تاریخي او ادبي اسناد ښيي چې غني خان په عقیدوي ډول له خپل پلار او د پښتنو د مېنې له ارمان څخه منحرف نه شو، بلکې هغه په سلیقوي او مېتودولوژیک ډول ماتی وخوړه او یو جلا لاره یې غوره کړه:
سیاسي جبر او فکري ټکان: باچا خان پخپله په ښکاره د غني خان د "زلمي پښتون" سازمان د ځینو توندو تګلارو مخالفت وکړ، ځکه د باچا خان د ارمان اساس په عدم تشدد ولاړؤ. غني خان چې د خپل پلار لپاره یې خورا درناوی درلود، د دغه فکري بېباکۍ، د پاکستاني دولت لخوا د سخت زندان (د ۱۹۴۸ څخه تر ۱۹۵۴ پورې) او د خپل ولس د سیاسي بېوسۍ له امله له یو سخت رواني او فکري بحران سره مخ شو.
له هټۍ څخه کلا ته لېږد (انزوا): غني خان په پای کې د کوڅې او بازار عملي سیاست ته شا کړه. هغه پوه شو چې د هغه رندانه او فلسفي ذهن د سیاست په دغه چټل او سخت ډګر کې نشي پاتې کېدای. هغه د خپل پلار له تفکر څخه بغاوت ونه کړ، خو د سیاست لاره یې پرېښوده او د هنر، شاعرۍ او رسامۍ په خپله ځانګړې کلا کې د پښتنو کلتوري او فکري ویښتیا ته متوجه شو. د هغه شاهکار کتاب "پښتانه"ښيي چې هغه تر پایه له پښتونولي او د خپل پلار له ملي مېنې څخه منحرف نه ؤ، بلکې په روشنفکري ډول یې د مبارزې سنګر بدل کړ.
دا د دوو سترو پښتنو مفکرینو (پلار او زوی) ترمنځ یو تر ټولو ډراماتیک او تاریخي تقابل ؤ.
د غني خان کلتوري او ادبي هڅې د پښتنو د کلتوري زانګو (او په ځانګړې توګه د معاصر کلتوري شعور) لپاره خورا حیاتي، بېسارې او د بنسټیز اهمیت لرونکې دي. هغه د پښتو ادبیاتو په تاریخ کې یو له هغو کسانو څخه دی چې د پښتنو د ژوند، فکر او هنر لاره یې د تل لپاره بدله کړه. که موږ وغواړو د غني خان دغه اهمیت په علمي او روښانه ډول وڅېړو، نو د پښتنو په کلتوري زانګو کې د هغه رول په لاندې برخو وېشلی شو:
د پښتونولي له تعریف څخه د "جنګي او توندلاري" انځور لیرې کول
بشري او هنري پښتونولي: د غني خان تر ټولو لوی خدمت دا ؤ چې نړۍ او پخپله پښتنو ته یې دا وښودله چې پښتون یوازې د ټوپک، جنګ او غچ اخیستلو سمبول نه دئ. هغه پښتونولي ته یو هنري او فلسفي روح ورکړ.
په انګلیسي ژبه د "پښتانه" (The Pathans) کتاب: غني خان دا کتاب په داسې وخت کې په انګلیسي ژبه ولیکه چې استعماري لیکوالانو پښتانه "وحشي او جګړه مار" معرفي کول. هغه په دغه کتاب کې د پښتنو د روانپوهنې، مېلمه پالنې، ټوکو، او له ازادۍ سره د مېنې داسې انځور وړاندې کړ چې د پښتنو کلتوري هویت یې په نړیواله کچه ژوندی کړ.
پښتو شعر ته د نوي روح او تصویر ورکول
د کلمو په ذریعه رسامي: غني خان یوازې شاعر نه ؤ، بلکې یو ماهر مجسمه جوړونکی او مصورهم ؤ. هغه همدا هنر په کلمو کې هم وکاراوه. د هغه په شاعرۍ کې د پښتني چاپیریال ګلان، خاوره، مرغۍ او کلتوري عناصر په دومره رنګینۍ انځور شوي چې پښتو شعر یې له یوه وچ او دودیز حالت څخه وباسه او نړیوال کلتوري معیار ته یې ورساوه.
د روښانفکرۍ او نوي نسل زانګو: د غني خان شاعري (لکه د غنی په کلیات) د پښتنو د نوې زمانې د روښانفکرانو لپاره د فکر زانګو شوه. هغه نوي نسل ته ور زده کړل چې څنګه له خپل کلتور سره مېنه وکړي، خو په عین وخت کې د کلتور له خرافاتو او د ملایانو له قشري فکر څخه ځان وژغوري.
د پښتني هنرونو (رسامۍ او مجسمه جوړونې) بنسټ اېښودل
د تجسمي هنرونو مخکښ: په پښتني ټولنه کې د مذهبي او کلتوري محدودیتونو له امله رسامي او مجسمه جوړونه د کفر یا عیب په توګه کتل کېدل. غني خان لومړنی پښتون ؤ چې دغه کلتوري بېډۍ (سخت رواجونه) یې ماتې کړې. د هغه نقاشۍ او د خاورو څخه جوړې شوې مجسمې د پښتنو په هنري تاریخ کې یو انقلاب ؤ، چې ثابته یې کړه پښتون ذهن د نړۍ له هر بل هنرمند سره سیالي کولای شي.
که په لنډو ټکو کې ووایو، د غني خان پرته د پښتنو معاصره کلتوري زانګو نيمګړې وه. هغه پښتنو ته "فکري ازادي"، "د ښکلا پېژندنې ذوق" او "د ځانپېژندنې حس" ورکړ. هغه په دې وتوانېد چې د پښتنو د زوړ تاریخي عظمت او د نوې نړۍ د ساینس او فلسفې ترمنځ یو داسې کلتوري پُل جوړ کړي چې نن هم نوی نسل ورڅخه رڼا اخلي. که د غني خان د ژوند او کارنامو په تله کې د هغه مادي او معنوي میراث وتلو، نو بې له شکه د هغه ادبي، هنري او فلسفي وړتیا د هغه له سیاسي وړتیا څخه په ځلونو لوړه او اغېزناکه ده. که څه هم غني خان په یوه داسې کورنۍ کې زیږېدلی ؤ چې د سیاست د ډګر مشران وو او خپله یې هم په ځوانۍ کې (لکه څنګه چې مخکې مو وویل د "زلمي پښتون" په تحریک کې) مېړنۍ هڅې وکړې، خو د هغه اصلي فطرت او وړتیا د سیاست لپاره نه، بلکې د هنر او فکر لپاره ؤ.
د تاریخ او ادب پوهانو په اند، د دې پایلې اصلی عامل دا دئ:
سیاست مصلحت غواړي، غني بېباکه ؤ: په عملي سیاست کې انعطاف، مصلحت، سیاسي معاملو او کله ناکله د ولس د مزاج پېژندلو او د هغوی د احساساتو د کنټرول وړتیا پکار وي. غني خان یو رند، ازادخیاله او بېباکه شاعر ؤ. هغه نشوای کولای چې د خپل فکر ازادي د سیاسي مصلحتونو قرباني کړي.
د هغه ابدي پاتې کېدل په کلمو کې دئ، نه په چوکیو: که غني خان یوازې د باچا خان د زوی یا د یو سیاسي مشر په توګه پاتې شوی وي، ښايي نن د پښتنو په تاریخ کې د شلمې پېړۍ د لسګونو نورو سیاستوالو په څېر یوازې یو نوم پاتې شوی وي. خو د هغه ادبي مبارزې او شاعرۍ هغه ته داسې ابدي ژوند ورکړ چې نسل په نسل لېږدول کېږي.
د پښتنو په فکري جوړښت کې انقلاب: غني خان په خپله ادبي مبارزه وکولای شول د پښتون ځوان د فکر د پیاوړتیا لپاره کار وکړي. د هغه شعر پښتون ته جرات ورکړ چې پر هر څه پوښتنه راپورته کړي، چې دا د هر ډول سیاسي ازادۍ لومړی او بنسټیز ګام دئ.
نو په لنډو ټکو کې، په داسې حال کې چې د غني خان سیاسي مبارزه د یوې لنډې دورې لپاره وه او په انزوا پای ته ورسېده، د هغه ادبي او کلتوري مبارزه یو داسې دایمي او روښانه لمر دئ چې تر ننه د پښتنو د کلتوري زانګو د روښانتیا سبب دئ.
د غني خان د شخصیت نرم خوی، رندانه او لوړ کلتوري مزاج او په ځانګړې توګه د ښځو حقونو او د هغوی درناوي ته د هغه لید، په بشپړه توګه د هغه د سفرونو، زده کړو او د نړۍ له مخکښو ښځو سره د هغه د اړیکو تر اغېز لاندې ؤ. هغه په یو داسې چاپېریال کې لوی شو او داسې تجربې یې درلودې چې په هغه وخت کې د ډېرو پښتنو لپاره نااشنا وې. راځئ دا اغېزې په روښانه ډول وګورو:
له اندرا ګاندي سره ملهګرتیا او کلتوري همغږي
د هندوستان د وتلي مشر جواهر لال نهرو په همکارۍ، غني خان او د نهرو لور اندرا ګاندي په ۱۹۳۴ ز کال کې په مشهوره شانتي نېکېتن اکاډمۍ (Shantiniketan) کې یو ځای زده کړې کولې.
I. په دغه پوهنتون کې غني خان د محصلینو د اتحادیې مشر (President) و او اندرا ګاندي د کلتوري او ټولنیزو چارو سکرتره (Social Secretary) وۀ.
II. د رابندر نات ټاګور په دغه هنري او فلسفي مرکز کې له اندرا ګاندي او نورو روشنفکره مېرمنو سره د غني خان ناستې پاستې، د هغه په ذهن کې د ښځو د مادي او معنوي ارزښت په اړه یو ډېر نرم، کلتوري او مساوي لیدلوری رامنځته کړ، چې د ختیځ په کلاسیک تصوف او هنر کې یې ریښې لرلې.
په انګلستان او امریکا کې د مېرمنو اغېز او د ژبې نرمښت
غني خان د انګلستان سربېره په امریکا (لوېزیانا) کې هم د بورې د انجینرۍ په برخه کې زده کړې کړې وې. په لویدیځه نړۍ کې د هغه اوسېدل او د هغه وخت له ازادو او پوهو ښځو سره اړیکو د هغه په مزاج کې یو ډول عاطفي خلاصون او بېباکه مګر ډېر ظریف انساني خوی رامنځته کړ.
I. په داسې حال کې چې د هغه په همعصره پښتني ټولنه کې د ښځو په اړه خبرې کول یا د هغوی د احساساتو ښکاره کول یو کلتوري عیب یا تابو (Taboo) ګڼل کېده، غني خان په خپلو شعرونو کې ښځه د ښکلا او د خدایي نور د مظهر په توګه انځور کړه.
II. د لویدیځ پېژندنې له عمله هغه په خپل شعر کې د "محبوبې" د فزیکي انځور ترڅنګ، د هغې روحي او فکري ازادۍ ته هم په درنه سترګه وکتل.
د هغه په ژوند کې تر ټولو لویه بېلګه: د هغه مېرمن "روشن"
د غني خان پر نرم خوی او کلتوري تماس تر ټولو ژوندی ثبوت د هغه خپله مېرمن روشن خان وۀ. روشن یوه پښتنه نه وۀ، بلکې د حیدراباد د نواب لور او د پارسي سره تړلې یوه ډېره لوستې، باثقافته او ښکلې مېرمن وۀ.
I. غني خان په ممبۍ کې له هغې سره په مېنه کېوت او له اوږدې کلتوري مبارزې وروسته یې په ۱۹۳۹ کال کې واده ورسره وکړ.
II. مېرمن روشن له ځان سره د ولور (جهېز) په توګه شاوخوا ۶ زره کتابونه د غني خان کور ته راوړل او د غني خان د هنر او شاعرۍ تر ټولو لویه ملاتړې شوه. غني خان خپل تر ټولو ښکلي او رومانتيک خطونه او شعرونه هم دغې مېرمنې ته لیکلي دي.
همدا اړيکې او د نړۍ لید سبب شول چې غني خان په پښتو ادبیاتو کې د ښځو د حقونو، د هغوی د عاطفې او د ټولنې د ناروا بندیزونو په وړاندې د یو کلک مدافع په توګه راڅرګند شي. هغه په شعر کې مېنه له شهواني قید څخه وباسه او کلتوري او انساني بڼه یې ورکړه. دا د غني خان د ژوند یو خورا په زړه پورې فلسفي او عاطفي اړخ ؤ.
پایله (خلاصه) :
د غني خان اصلي وړتیا : ادبي او فلسفي عمق په شعر کې بېسارې تصويرګری، د وجودي فلسفې لیدلوری او د پښتو کلتور ته هنري روح ورکول. سیاسي تګلاره : فکری بغاوت او انزوا: په پیل کې د وسلهوالې دفاع مينه وال (زلمی پښتون)، خو وروسته له سیاسي مصلحتونو ګوښه کېدل. ادبي رول او کلتوري اغېز: د کلتور دایمي لمر: پښتونولي له جنګي انځور څخه ایستل او هنر (رسامي او مجسمه جوړونې) ته لاره پرانیستل. د ضعف او نقد ټکي: فلسفي بېنظمي او ګوښهوالی: په شعر کې د تضادونو شتون او د بند له سختيو وروسته په خپله کلا کې انزوا غوره کول.
د لمړی برخې پای
ادامه لری ...
