افغانستان د سرچینو له کمښت سره مخ هېواد نه دی.
دا جمله شاید د افغانستان په اړه تر ټولو ډېر تکرار شوی حقیقت وي، خو تر اوسه مو د دې حقیقت له معنا څخه هغه پایله نه ده اخیستې چې باید اخیستې وای.
موږ غرونه لرو، اوبه لرو، حاصلخېزه ځمکه لرو، کانونه لرو، ستراتیژیک جغرافیایي موقعیت لرو. موږ میلیونونه انسانان لرو؛ ځوانان لرو، بزګران لرو، سوداګر لرو، استادان لرو، ډاکټران لرو، انجنیران لرو، متخصصین لرو او په میلیونونو داسې افغانان لرو چې په نړۍ کې یې زده کړې، تجربه او مسلکي وړتیاوې ترلاسه کړې دي.
نو بیا ولې افغانستان لا هم د بېوزلۍ، بېکارۍ، کمزوري اقتصاد، سیاسي بې ثباتۍ او بهرني نفوذ له ستونزو سره لاس او ګرېوان دی؟
شاید ځکه چې سرچینه او شتمني یو شی نه دي.
طبیعي زیرمه یوازې هغه وخت شتمني کېږي چې څوک یې په سمه توګه استخراج، مدیریت او په عامه ګټه یې مصرف کړي.
انسان یوازې هغه وخت بشري سرمایه کېږي چې تعلیم، مهارت، روغتیا، فرصت او د کار زمینه ولري.
او یو سیاسي نظام یوازې هغه وخت دولت کېږي چې داسې مشرتابه او ادارې ولري چې د بحران پر مهال یې وساتي.
همدلته د افغانستان اصلي ستونزه راڅرګندېږي.
موږ درې سرچینې لرو، خو درېیمه سرچینه مو کافي نه ده پیاوړې کړې: د مشرتابه، مدیریت، مسلکي وړتیا، حساب ورکونې او د سیستم جوړونې سرچینه.
د یوه هېواد درې سرچینې
زما په اند، هر هېواد لږ تر لږه درې سترې سرچینې لري.
لومړۍ یې طبیعي سرچینې دي: اوبه، ځمکه، کانونه، انرژي، ځنګلونه، جغرافیه او نور طبیعي امکانات.
دویمه یې بشري سرچینې دي: خلک، ځوانان، متخصصین، کارګران، بزګران، سوداګر، پوهان او ټول هغه انسانان چې د هېواد د اقتصاد او ټولنې د حرکت ځواک جوړوي.
خو درېیمه سرچینه تر ټولو مهمه ده:
مشرتابه او مسلکي ظرفیت.
یعنې هغه خلک او ادارې چې پوهېږي څنګه لومړۍ او دویمه سرچینه سره یوځای کړي.
که اوبه ولرو، خو د اوبو مدیریت ونه لرو، اوبه یوازې اوبه دي.
که کانونه ولرو، خو د کانونو د مدیریت، قرارداد، مالیې، چاپېریال او عوایدو د ساتنې نظام ونه لرو، کانونه د شتمنۍ پر ځای د شخړې سرچینه هم ګرځېدلی شي.
که میلیونونه ځوانان ولرو، خو ښوونه، مهارت، کار او اقتصادي فرصت ونه لرو، زموږ بشري سرمایه په بېکارۍ او مهاجرت بدلېږي.
او که یو هېواد ډېر تکړه خلک ولري، خو داسې نظام ونه لري چې د هغوی وړتیا په ملي هدف بدله کړي، نو استعدادونه به یا ضایع کېږي، یا به له هېواده وځي.
د افغانستان مسئله تر ډېره د سرچینو د نشتوالي مسئله نه ده؛ د سرچینو د تبدیلولو مسئله ده.
یوه واقعي کیسه چې باید هېره یې نه کړو
کلونه مخکې مې له یوه امریکایي مدیر سره د امریکا د انتخاباتو په اړه خبرې کولې.
هغه اندېښمن و چې کېدای شي د انتخاباتو پایلې سیاسي کړکېچ رامنځته کړي او موجود ولسمشر ښایي پایلې ونه مني.
ما په ټوکه ورته وویل:
«کېدای شي د کوم هېواد د بهرنیو چارو وزیر راشي او حکومت د دوو سیالانو ترمنځ ووېشي!»
ما دا د ټوکې په توګه وویل، خو هغه خبره په جدي ډول واخیسته او راته یې وویل:
«دلته داسې نه کېږي.»
بیا یې افغانستان ته اشاره وکړه.
د هغه خبرې لنډه معنا دا وه چې په افغانستان کې ستونزه یوازې د سیاسي سیالۍ نه وه؛ ستونزه دا هم وه چې سیاسي او اداري سیستم دومره پیاوړی نه و چې د سخت بحران پر مهال خپل ځان وساتي.
د هغه خبرې زما لپاره یوه مهمه پوښتنه پیدا کړه:
ولې داسې کېږي چې په ځینو هېوادونو کې انتخابات حکومتونه بدلوي، خو دولت نه ړنګوي؛ او په ځینو هېوادونو کې سیاسي اختلاف د ټول نظام د بحران سبب ګرځي؟
ځواب یوازې په انتخاباتو کې نه دی.
ځواب په ادارو، قانون، سیاسي کلتور، مسلکي ظرفیت او مشرتابه کې دی.
په ۲۰۱۴ کال کې افغانستان د ولسمشرۍ له سخت انتخاباتي کړکېچ سره مخ شو. د درغلیو له پراخو ادعاوو وروسته د رایو د پلټنې پروسه وشوه، او د اشرف غني او عبدالله عبدالله ترمنځ د سیاسي هوکړې له لارې د ملي وحدت حکومت جوړ شو. د هغه وخت د امریکا د بهرنیو چارو وزیر جان کېري په دې بهیر کې د منځګړیتوب مهم رول درلود.
دا پېښه باید یوازې د ۲۰۱۴ کال د یوې سیاسي لانجې په توګه ونه کتل شي.
دا زموږ لپاره د یوه ډېر لوی درس مثال دی:
کله چې د یوه نظام دننه د اختلاف د حل لپاره قوي، باور وړ او د ټولو منل شوي میکانیزمونه کمزوري وي، سیاسي اختلاف ژر په سیسټمي بحران بدلېږي.
هغه مهال جوړجاړی وشو.
خو اصلي پوښتنه دا وه چې:
ایا موږ داسې ادارې جوړې کړې چې بل ځل د ورته بحران د حل لپاره بهرنۍ منځګړیتوب ته اړتیا ونه لري؟
دا هغه پوښتنه ده چې باید له خپل تاریخ څخه یې وپوښتو.
۲۰۲۱ موږ ته بل درس راکړ
د ۲۰۲۱ کال د اګست له ۱۵مې وروسته د افغانستان اقتصاد له سخت ټکان سره مخ شو. نړیوال بانک وايي چې د مرستو د کمېدو او د اقتصاد د بیا تنظیم له امله د افغانستان په اقتصاد کې شدید انقباض رامنځته شو او عامه خدمتونه او اقتصادي فعالیتونه سخت اغېزمن شول.
خو له دې تجربې څخه باید یوازې دا نتیجه وانخلو چې:
«نړۍ له موږ سره مرسته ونه کړه، نو اقتصاد مو خراب شو.»
دا نیم حقیقت دی.
ژوره پوښتنه باید دا وي:
ولې زموږ اقتصاد دومره د بهرنیو مرستو پر جریان متکي و چې د مرستو په کمېدو سره یې دومره لویه ضربه وخوړه؟
همدا ځای دی چې د اقتصادي خپلواکۍ مفهوم مهم کېږي.
یو هېواد هغه وخت واقعاً خپلواک کېږي چې خپل خلک تولید وکړي، مالیه ورکړي، کاروبار وکړي، صادرات ولري، پانګونه جذب کړي او دولت وکولی شي خپل اساسي لګښتونه د خپل اقتصادي فعالیت له لارې تمویل کړي.
مرسته کولی شي یو هېواد وژغوري.
خو مرسته د تل لپاره د یوه هېواد اقتصاد نه شي جوړولی.
اقتصاد باید د خلکو په کار، تولید، پانګونه، سوداګرۍ او نوښت جوړ شي.
افغانستان باید له «مرستې اخیستونکي» څخه «تولیدوونکي» ته واوړي
د افغانستان په اړه د نړۍ د ډېرو بحثونو ژبه د کلونو لپاره د مرستې ژبه وه:
څومره مرسته پکار ده؟
څومره خواړه پکار دي؟
څومره بودیجه پکار ده؟
څومره نړیواله مرسته راځي؟
خو د یوه ملت د راتلونکي ژبه باید بله وي:
څومره تولید کوو؟
څومره صادرات لرو؟
څومره نوي کاروبارونه جوړېږي؟
څومره ځوانانو ته د کار فرصت پیدا کېږي؟
څومره کورنۍ له بېوزلۍ څخه وځي؟
څومره مالیه په کور دننه راټولېږي؟
څومره طبیعي سرچینې په دوامدار اقتصادي ارزښت بدلېږي؟
دا د یوه بالغ اقتصاد پوښتنې دي.
طبیعي سرچینې؛ نعمت که امتحان؟
افغانستان د طبیعي سرچینو له پلوه د پام وړ ظرفیت لري. نړیوال بانک هم د افغانستان کرنه او طبیعي سرچینې د اقتصادي ظرفیت مهمې سرچینې بللې دي.
خو طبیعي شتمني تل د پرمختګ ضمانت نه وي.
نړۍ داسې هېوادونه لیدلي چې ډېر نفت، ګاز او معدنونه لري، خو خلک یې لا هم له بېوزلۍ او فساد سره مخ دي.
ولې؟
ځکه طبیعي سرچینه په خپله حکومتداري نه کوي. انسان یې کوي.
که د کان قرارداد شفاف نه وي، ستونزه معدن نه دی.
که د کان عواید عادلانه مدیریت نه شي، ستونزه معدن نه دی.
که د کانونو استخراج چاپېریال خراب کړي او خلکو ته ګټه ونه رسوي، ستونزه معدن نه دی.
ستونزه حکومتداري ده.
له همدې امله افغانستان باید د خپلو طبیعي سرچینو لپاره داسې ملي نظام جوړ کړي چې هر قرارداد، هر عاید او هره پروژه د یوه ساده اصل تابع وي:
د طبیعي سرچینو ګټه باید د افغان ولس د اوږدمهاله شتمنۍ سبب شي، نه د څو کسانو د لنډمهاله ثروت.
خو تر ټولو ستر معدن زموږ انسان دی
که افغانستان د نړۍ تر ټولو لوی کان ولري، خو روزل شوي انسانان ونه لري، څوک به یې په مسلکي ډول مدیریت کړي؟
که افغانستان زرګونه کیلومتره سړکونه جوړ کړي، خو د ساتنې لپاره یې متخصصین ونه لري، څو کاله به دوام وکړي؟
که یو میلیارد ډالر پروژه ولرو، خو د پروژې مدیریت مسلکي نه وي، څومره پیسې به ضایع شي؟
همدلته بشري سرمایه د طبیعي سرچینو څخه هم مهمه کېږي.
افغانستان باید په خپل انسان کې پانګونه وکړي.
ښوونځی باید یوازې د سند ورکولو ځای نه وي.
پوهنتون باید یوازې د فراغت ځای نه وي.
مسلکي روزنه باید یوازې د دندې لپاره نه وي.
موږ باید داسې انسان جوړ کړو چې ستونزه تشخیص کړي، حل پیدا کړي، پروژه مدیریت کړي، حساب ورکړي، ټکنالوژي وکاروي او د خپل کار نتیجه اندازه کړي.
همدا انسان بیا کولی شي کان په صنعت بدل کړي.
کرنه په صادراتو بدله کړي.
اوبه په انرژۍ بدلې کړي.
ځوانان په کاروبار بدل کړي.
او اقتصاد په ملي ځواک بدل کړي.
افغانستان له «مشر» څخه زیات «مشرتابه» ته اړتیا لري
موږ په افغانستان کې ډېر مشران لیدلي دي.
خو مشرتابه یوازې دا نه ده چې څوک د یوه دفتر پر څوکۍ ناست وي.
مشرتابه د یوه ملت د راتلونکي د ساتلو هنر دی.
مشرتابه دا دی چې یو څوک نن داسې پرېکړه وکړي چې شاید نن یې څوک وستايي نه، خو شل کاله وروسته نسلونه ترې ګټه واخلي.
مشرتابه دا دی چې یو وزیر د خپل وزارت لپاره د داسې متخصص کس انتخاب وکړي چې ښایي د هغه سیاسي ملګری نه وي، خو کار یې زده وي.
مشرتابه دا دی چې یو ولسمشر پوه شي چې قانون باید د ده له کورنۍ او ملګرو هم لوړ وي.
مشرتابه دا دی چې یو سیاسي مشر د خپلې ډلې د لنډمهاله بریا پر ځای د هېواد اوږدمهاله ثبات انتخاب کړي.
او مشرتابه دا دی چې یو انسان ووایي:
«که زه له واکه لاړم، خو سیستم مې پیاوړی پرېښود، نو ما بریا ترلاسه کړې.»
زموږ تر ټولو لویه ملي پروژه باید د مشرتابه جوړول وي
موږ باید د افغانستان د راتلونکي لپاره یوازې سړکونه، بندونه او ودانۍ ونه جوړوو.
موږ باید انسانان جوړ کړو.
د راتلونکي لپاره باید د مشرتابه ملي پروګرام ولرو.
په دې پروګرام کې باید ځوان افغانان د:
عامه ادارې؛
اقتصاد؛
قانون؛
پروژې مدیریت؛
مالي مدیریت؛
ډیجیټل ټکنالوژۍ؛
کرنې؛
صنعت؛
انرژۍ؛
طبیعي سرچینو؛
ډیپلوماسۍ؛
شخړو د حل؛
او اخلاقي مشرتابه
په برخو کې وروزل شي.
خو تر روزنې هم مهمه خبره دا ده چې د هغوی لپاره د خدمت زمینه جوړه شي.
که موږ متخصص روزو او بیا یې مجبور کوو چې د واسطې له لارې د دندې په لټه کې شي، موږ خپل سیستم پخپله کمزوری کوو.
که موږ استعداد د قوم، ژبې، سیمې، اړیکې یا سیاسي وفادارۍ پر ځای د وړتیا له مخې ونه ټاکو، نو د افغانستان تر ټولو لویه سرمایه به بیا هم ضایع کېږي.
ټول شموله افغانستان یوازې سیاسي شعار نه دی؛ اقتصادي ضرورت دی
افغانستان داسې هېواد نه شي جوړېدای چې د نفوس یوه برخه ځان د نظام مالک وبولي او بله برخه ځان د نظام مېلمه.
یو باثباته هېواد هغه دی چې انسان پکې ووایي:
«دا هېواد زما هم دی، او زه پکې د جوړولو حق او مسئولیت لرم.»
د افغانستان د ټولو سیمو، قومونو، ژبو، ټولنیزو ډلو او مسلکي قشرونو ګډون باید یوازې د سیاسي عدالت له نظره ونه کتل شي.
دا اقتصادي ضرورت هم دی.
که د یوه ولایت ځوان فرصت ونه لري، هېواد یې زیان ویني.
که یوه سیمه له بازار څخه محرومه وي، ملي اقتصاد یې زیان ویني.
که یو مسلکي افغان یوازې ځکه له فرصت څخه محروم شي چې د یوه ځانګړي ځای یا ټولنیز چاپېریال دی، هېواد د هغه استعداد له لاسه ورکوي.
ټول شموله حکومتولي د افغانستان لپاره یوازې اخلاقي انتخاب نه دی؛ دا د ملي ظرفیت د اعظمي کولو اقتصادي ستراتیژي ده.
نو څه باید وکړو؟
که موږ رښتیا غواړو افغانستان له دې دوراني بحران څخه وباسو، باید د شعارونو پر ځای د دولت او اقتصاد د جوړولو یوه اوږدمهاله اجنډا ولرو.
لومړی: د انسان په سرمایه کې پانګونه
ښوونه، مسلکي روزنه، روغتیا، تخنیکي مهارتونه او د کار بازار باید د ملي پرمختګ په مرکز کې وي.
افغانستان باید یوازې د فارغانو شمېر ونه شمېري؛ باید وګوري چې فارغان څه کولی شي.
دویم: د وړتیا پر بنسټ اداره
په دولتي ادارو کې باید د مقررۍ معیار وړتیا، تجربه، صداقت او نتیجه وي.
نه قوم.
نه واسطه.
نه شخصي وفاداري.
نه سیاسي اړیکه.
درېیم: طبیعي سرچینو ته ملي قانون او شفافیت
د کانونو او طبیعي سرچینو هره ستره پروژه باید د خلکو د اوږدمهاله ګټې، چاپېریال، عوایدو، سیمهییز پرمختګ او شفافیت له معیارونو سره وتړل شي.
څلورم: له مرستو څخه تولید ته
نړیوالې مرستې باید د تلپاتې مصرف پر ځای د داسې بنسټونو جوړولو لپاره وکارول شي چې سبا خپل عاید تولید کړي.
مرسته باید اقتصادي زینه وي، نه تلپاتې عصا.
پنځم: خصوصي سکتور ته ریښتینی میدان
د افغانستان اقتصاد باید د دولت پر استخدام نه، بلکې د خصوصي سکتور پر تولید ولاړ شي.
سوداګر باید قانوني امنیت ولري.
پانګهوال باید د قانون په چوکاټ کې خوندي وي.
کوچنی کاروبار باید د اداري خنډونو لاندې ونه وژل شي.
ځوان باید وکولی شي د خپل مهارت له لارې کاروبار جوړ کړي.
شپږم: د افغانستان د بهر مېشتو متخصصینو لپاره د «Brain Gain» ملي پروګرام
افغانستان باید له خپل مهاجر قشر څخه یوازې د پیسو تمه ونه لري.
د هغوی له پوهې، تجربې، شبکو او مهارتونو څخه هم استفاده وکړي.
هر افغان متخصص چې په بهر کې تجربه ترلاسه کړې، باید د افغانستان د پرمختګ یوه احتمالي دروازه وګڼل شي.
اووم: اقتصادي آزادي د ملي امنیت برخه وګرځوئ
د کار پیدا کول، صادرات، کرنه، صنعت، انرژي، بانکداري، پانګونه او د خلکو عاید باید یوازې اقتصادي موضوعات ونه ګڼل شي.
دا د ملي ثبات موضوعات دي.
افغانستان باید د جګړې له اقتصاد څخه د فرصت اقتصاد ته ولاړ شي
موږ ډېر کلونه د ژوندي پاتې کېدو په فکر کې وو.
اوس باید د جوړولو په فکر کې شو.
ژوندي پاتې کېدل د ملت لومړی پړاو دی.
خو تل ژوندي پاتې کېدل پرمختګ نه دی.
ملت هغه وخت پرمختګ کوي چې له ځان څخه وپوښتي:
څنګه تولید وکړو؟
څنګه شتمني جوړه کړو؟
څنګه کار پیدا کړو؟
څنګه خپلو ماشومانو ته داسې راتلونکی ورکړو چې د وطن پرېښودل د هغوی یوازینی انتخاب نه وي؟
افغانستان باید د جګړې له اقتصاد څخه د فرصت اقتصاد ته انتقال شي.
له وارداتو څخه تولید ته.
له مرستو څخه پانګونې ته.
له بېکارۍ څخه مهارت ته.
له شخصي اړیکو څخه مسلکیتوب ته.
له فردمحورۍ څخه ادارمحورۍ ته.
او له لنډمهاله سیاست څخه اوږدمهاله ملي ستراتیژۍ ته.
پایله: افغانستان ته یو نوی فکر پکار دی
د افغانستان د راتلونکي په اړه زموږ تر ټولو لویه تېروتنه شاید دا وي چې موږ تل د یوې معجزې په انتظار کې یو.
یو لوی مشر.
یو لوی قرارداد.
یو لوی معدن.
یوه لویه نړیواله مرسته.
یوه لویه سیاسي هوکړه.
خو ملتونه په معجزو نه جوړېږي.
ملتونه په سیستمونو، انسانانو، کار، تولید، قانون او اوږدمهاله فکر جوړېږي.
افغانستان طبیعي سرچینې لري.
افغانستان بشري سرچینې لري.
خو د دې دواړو ترمنځ هغه پُل ته اړتیا لري چې سرچینه په شتمني، شتمني په تولید، تولید په کار، کار په عاید، عاید په ثبات، او ثبات په ملي خپلواکۍ بدل کړي.
هغه پُل مسلکي مشرتابه او قوي ادارې دي.
که افغانستان خپل طبیعي منابع ومومي خو خپل انسان ونه روزي، نیمګړی به وي.
که انسان وروزي خو ورته فرصت ورنه کړي، استعداد به له لاسه ورکړي.
که فرصتونه پیدا کړي خو قوي ادارې ونه لري، شتمني به د فساد او شخړې ښکار شي.
او که ادارې ولري خو مشرتابه یې د ملي ګټې پر ځای د شخصي قدرت لپاره وکاروي، بیا به هم تاریخ تکرار شي.
نو زموږ اصلي پروژه باید دا وي:
د داسې افغانستان جوړول چې طبیعي شتمني یې د څو کسانو نه، د ملت سرمایه وي؛ بشري ځواک یې د بېکارۍ نه، د تولید ځواک وي؛ او مشرتابه یې د واک د ساتلو نه، د راتلونکي د جوړولو وسیله وي.
افغانستان باید داسې نظام ولري چې د یوه شخص له تګ سره ونه نړېږي.
داسې اقتصاد ولري چې د یوې مرستې په کمېدو سره ونه درېږي.
داسې نسل ولري چې د خپل راتلونکي لپاره یوازې د بهر وتلو په فکر کې نه وي.
او داسې مشران ولري چې د خپل نوم د پاتې کېدو پر ځای د خپل سیستم د پاتې کېدو لپاره کار وکړي.
د افغانستان اقتصادي آزادي یوازې د ډوډۍ، کار او پیسو موضوع نه ده.
اقتصادي آزادي د سیاسي خپلواکۍ له مهمو ستنو څخه ده.
که افغان تولید وکړي، پانګونه وکړي، تجارت وکړي، مالیه ورکړي، خپل کاروبار ولري او د خپل ژوند لپاره اقتصادي انتخاب ولري، د خپل هېواد د راتلونکي په اړه هم ډېر خپلواک دریځ نیولی شي.
او که موږ دا کار ونه کړو، افغانستان به تل د نورو د سیالیو لپاره یو جغرافیایي میدان پاتې شي.
خو که یې وکړو، افغانستان کولی شي له یوې بلې مرحلې سره مخ شي:
له قرباني څخه جوړوونکي ته.
له مصرف کوونکي څخه تولیدوونکي ته.
له مرستې اخیستونکي څخه پانګهوال ته.
له سیاسي بحران څخه د ادارو جوړونې ته.
او له نورو د راتلونکي د تمې څخه د خپل راتلونکي د جوړولو ته.
په پای کې، د افغانستان تر ټولو ستره پوښتنه دا نه ده چې:
«موږ څه لرو؟»
بلکې دا ده:
«موږ د هغه څه چې لرو، د سمې ګټې اخیستنې لپاره څه ډول انسانان، څه ډول مشرتابه او څه ډول نظام جوړوو؟»
که دې پوښتنې ته سم ځواب پیدا کړو، د افغانستان د راتلونکي نیمه جګړه مو ګټلې ده.
ځکه افغانستان شاید له طبیعي شتمنیو کم نه وي.
افغانستان شاید له انسانانو کم نه وي.
افغانستان یوازې له داسې راتلونکې لیدونکي، مسلکي او ملي مشرتابه کم دی چې دا دواړه سره یوځای کړي.
او همدا باید زموږ د راتلونکي تر ټولو ستره ملي پروژه وي.
