د ۲۰۲۱ کال په اګست کې افغانستان کې د طالبانو بېرته واک ته رسېدل د دې هېواد په سیاسي تاریخ کې یو مهم بدلون و. له شلو کلونو جګړې وروسته، چې طالبان پکې د امریکی او د هغې د متحدینو له ملاتړه برخمن حکومت پر ضد جنګېدل، دغه ډله یو ځل بیا د افغانستان واک په لاس کې واخیست او د اسلامي امارت د بیا ټینګښت اعلان یې وکړ. د واک له نیولو وروسته، د طالبانو مشرتابه هڅه وکړه چې ځان د یوه منظم، متحد او قوي حکومت په توګه وښيي. خو له نږدې څېړنې څرګندېږي چې طالبان یو واحد او همغږی غورځنګ نه دی. د دې ډلې په مشرتابه کې ژور اختلافات شته چې د ایډیالوژۍ، د واک پر سر سیالیو، د نسلونو ترمنځ توپیرونو، او د حکومتدارۍ او بهرني سیاست په اړه د مختلفو لیدلورو پایله ده. همدا اختلافات د افغانستان پر سیاسي ثبات، بشري حقونو او نړیوالو اړیکو ژور اغېز لري.
د طالبانو د اختلافاتو تاریخي ریښې
د طالبانو د اوسنیو داخلي اختلافاتو د درک لپاره، اړینه ده چې د دې غورځنګ تاریخي شالید ته وکتل شي. طالبان د ۱۹۹۰مې لسیزې په پیل کې د افغانستان د کورنۍ جګړې په ترڅ کې راپیدا شول. دغه غورځنګ له دیني مدرسو زدهکوونکو او پخوانیو مجاهدینو څخه جوړ شوی و، چې موخه یې د امنیت ټینګښت او د اسلامي شریعت سخت تطبیق و. که څه هم طالبان د ګډ هدف له مخې سره یو شوي وو، خو له پیله یو شان فکري او تنظيمي جوړښت یې نه درلود. سیمه اییز قومندانان، قومي اړیکې او شخصي وفادارۍ د پرېکړو په بهیر کې مهم رول لوباوه (Rashid 22).
له ۲۰۰۱ کال وروسته، چې امریکا پر افغانستان برید وکړ، طالبان له حکومته یاغي غورځنګ ته واوښتل. په دې پړاو کې، طالبان په بېلابېلو برخو ووېشل شول: ځینې د جګړې مشري کوله، ځینې دیني تبلیغ ته دوام ورکاوه، او ځینې بیا د دوحې له لارې له نړیوالو سره په سیاسي خبرو بوخت شول. همدا توپیر لرونکې تجربې د دې لامل شوې چې طالبان د واک ته له رسېدو وروسته له داخلي اختلافاتو سره مخ شي (Giustozzi 41).
ایډیالوژیک اختلافات: سخت دریځان او عمل پالان
د طالبانو د مشرتابه تر ټولو مهم اختلاف ایډیالوژیک دی. په عمومي ډول، طالبان په دوو ډلو وېشل کېږي: سخت دریځان او عملپالان. سخت دریځ مشران، چې ډېری یې د کندهار له مذهبي مرکز سره تړاو لري، د شریعت سخت تعبیر ته ژمن دي او د نړیوال فشار پر وړاندې هر ډول نرمښت ردوي. دوی باور لري چې د ښځو حقونه، ازادې رسنۍ او مدني ازادۍ د اسلامي نظام له اصولو سره په ټکر کې دي.
په مقابل کې، عملپال طالبان، چې ډېری یې د دوحې د سیاسي دفتر غړي دي، پر دې باور دي چې د نړیوال مشروعیت، اقتصادي مرستو او د بندیزونو د ختمولو لپاره باید انعطاف وښودل شي. دوی له نړۍ سره تعامل د نظام د بقا لپاره یو ستراتیژیک اړتیا بولي، نه فکري تسلیمېدل (Barfield 312).
د نجونو د زدهکړې موضوع د دې اختلاف روښانه بېلګه ده. څو ځله د ښوونځیو د پرانیستلو اعلان وشو، خو وروسته بېرته لغوه شو. دا ډول ضد او نقیض پرېکړې ښيي چې د طالبانو په مشرتابه کې پر بنسټیزو ټولنیزو مسایلو یووالی نشته.
د واک پر سر سیالۍ او د حکومتدارۍ ستونزې
د اختلاف بله مهمه سرچینه د واک وېش دی. طالبان یو منظم سیاسي ګوند نه دی، بلکې د بېلابېلو شبکو مجموعه ده. د دیني علماوو، پوځي قومندانانو او سیاسي څېرو ترمنځ د واک پر سر سیالي شته. ډېری پوځي قومندانان، چې کلونه یې جګړه کړې، احساس کوي چې د حکومت په جوړښت کې ورته کافي ځای نه دی ورکړل شوی.
له بلې خوا، د عصري حکومتدارۍ لپاره اړین تخنیکي مهارتونه د طالبانو په ډېری مشرانو کې نشته. دا کمزوري د ادارې په چارو کې ګډوډي رامنځته کړې او د حکومت اغېزمنتیا یې کمه کړې ده. د وزارتونو پر سر اختلاف، د عوایدو کنټرول، او د امنیتي ځواکونو مشري ټول د داخلي شخړو سبب شوي دي.
د نسلونو ترمنځ اختلافات
د طالبانو په مشرتابه کې د نسلونو ترمنځ توپیر هم څرګند دی. زاړه مشران، چې د شوروي ضد جهاد او د ۱۹۹۰مو کلونو د امارت تجربه لري، بدلون ته په شک ګوري او پر پخوانیو تګلارو ټینګار کوي. دوی د بهرني نفوذ پر وړاندې ژوره بېباوري لري.
خو ځوان طالبان، چې د جګړې په فضا کې لوی شوي او له عصري نړۍ سره تر یوه حده بلد دي، غواړي افغانستان له بشپړې انزوا وباسي. دا ځوانان پوهېږي چې اقتصادي سقوط، بېکاري او نړیوال بندیزونه د نظام بقا ګواښي. خو د پرېکړو واک تر ډېره د زړو مشرانو په لاس کې دی، چې دا وضعیت د داخلي نارضایتۍ سبب ګرځېدلی.
د بهرني سیاست اختلافات
د طالبانو د بهرني سیاست په اړه هم واحد نظر نشته. ځینې مشران له پاکستان، چین، روسیې او ایران سره نږدې اړیکې غواړي، خو نور د بهرني نفوذ له زیاتېدو وېره لري. د لوېدیځو هېوادونو سره اړیکې تر ټولو لانجمنې دي. عملپال طالبان د بندیزونو د لرې کولو لپاره تعامل غواړي، خو سخت دریځان دا کار د تسلیمۍ په معنا ګڼي.
د همدې اختلافاتو له امله، طالبان نه دي توانېدلي چې یوه روښانه او دوامداره ډیپلوماټیکه تګلاره جوړه کړي، چې پایله یې د نړیوالې انزوا دوام دی.
پر بشري حقونو اغېزې
دا داخلي اختلافات د افغان ولس پر ژوند، په ځانګړي ډول د ښځو پر حقونو، ناوړه اغېزې لري. د تعلیم، کار او ازاد تګ راتګ محدودیتونه د دې ښکارندويي کوي چې د طالبانو مشرتابه لا هم پر بشري حقونو هوکړې ته نه دی رسېدلی. همدا وضعیت نړیواله ټولنه د طالبانو له رسمیت پېژندلو څخه منع کوي.
پایله
په پایله کې، د طالبانو د حکومت په مشرتابه کې اختلافات ژور، تاریخي او جوړښتي ریښې لري. دا اختلافات د ایډیالوژۍ، واک، نسل او بهرني سیاست له توپیرونو سرچینه اخلي. تر هغه چې طالبان د داخلي اجماع، روښانه سیاستونو او اغېزمنې حکومتدارۍ پر لور ګام وانخلي، افغانستان به له سیاسي بېثباتۍ، اقتصادي کړکېچ او نړیوالې انزوا سره مخ پاتې شي.
ماخذونه
Barfield, Thomas. Afghanistan: A Cultural and Political History. Princeton University Press, 2010.
Giustozzi, Antonio. The Taliban at War: 2001–2021. Oxford University Press, 2022.
Rashid, Ahmed. Taliban: Militant Islam, Oil and Fundamentalism in Central Asia. Yale University Press, 2010.
United Nations Assistance Mission in Afghanistan (UNAMA). Human Rights in Afghanistan Since August 2021. United Nations, 2022.
